হাদীছৰ ব্যাবহাৰিক সংজ্ঞাঃ হাদীছ বুলি কবলৈ গলে সাধাৰণতঃ ৰাছূলুল্লাহ ছাল্লাল্লাহু আলাইহি ওয়াছাল্লামৰ কথা, কর্ম বা অনুমোদনক বুজোৱা হয়। অর্থাৎ, ওৱাহীৰ মাধ্যমত প্রাপ্ত জ্ঞানৰ আলোকত ৰাছূলুল্লাহ (ছাঃ) য়ে যিবোৰ কৈছে, কৰিছে বা অনুমোদন কৰিছে তাকে হাদীছ বোলা হয়। আৰু হাদীছ বুলিলে যি বুজা যায় সোইবোৰ প্ৰকৃততে ৰাছূলুল্লাহ (ছাঃ) ৰ কথা হয়নে নহয় তাক পৰীক্ষা কৰি নির্ভৰতাৰ ভিত্তিত মুহাদ্দিসসকলে হাদীছৰ বিভিন্ন প্রকাৰ আৰু পর্যায়ত বিভক্ত কৰিছে।
আমি প্রায়েই শুনি থকা এনে আৰু কিছুমান শব্দৰ সহজ সংজ্ঞা তলত দিয়া হল-
মুহাদ্দিছঃ যি ব্যক্তিয়ে হাদীছ চর্চা কৰে আৰু বহু সংখ্যক হাদীছৰ ‘ছনদ’ আৰু ‘মতন’ সম্পর্কে বিশেষ জ্ঞান ৰাখে, তাঁকে মুহাদ্দিছ বোলে।
ছনদঃ হাদীছৰ মূল কথাখিনি যি সুত্র পৰম্পৰাৰ যোগেদি হাদীছৰ গ্রন্থ সংকলনকাৰী পর্য্যন্ত আহি পাইছে তাকে ‘ছনদ’ বোলা হয়। ইয়াত হাদীছ বর্ণনাকাৰীসকলৰ নাম এজনৰ পিছত এজনকৈ সজ্জিত থাকে।
মতনঃ হাদীছৰ মূল কথা বা বক্তব্য আৰু তাৰ শব্দ সমষ্টিক ‘মতন’ বোলে।
ৰিওয়ায়াতঃ হাদীছ বর্ণনা কৰাকে ৰিওয়ায়াত বোলে। কেতিয়াবা কেতিয়াবা মূল হাদীছকো ৰিওয়ায়াত বোলা হয়। যেনেকৈ কোৱা হয়, এই কথাৰ সমর্থনত এটি ৰিওয়ায়াত (হাদীছ) আছে। হাদীছ বর্ণনাকাৰীক ৰাবী বোলা হয়।
ছাহাবীঃ যিজন ব্যাক্তি ঈমানৰ সৈতে ৰাছূলুল্লাহ (ছাঃ) ৰ সাহচর্য্য লাভ কৰিছে বা তেখেতক দেখিছে আৰু তেখেতৰ হাদীছ বর্ণনা কৰিছে, অথবা জীৱনত এবাৰ তেখেতক দেখিছে আৰু ঈমানৰ সৈতে মৃত্যুবৰণ কৰিছে তেখেতক ৰাছূলুল্লাহ (ছাঃ) ৰ ছাহাবী বোলা হয়।
তাবিঈঃ ছাহাবীসকলৰ ঠিক পিছৰ প্রজন্মৰ কোনো ব্যক্তি যিয়ে ৰাছূলুল্লাহ (ছাঃ) ৰ কোনো ছাহাবীৰ ওচৰত হাদীছ শিক্ষা কৰিছে অথবা অন্ততঃপক্ষে ছাহাবীক দেখিছে আৰু মুছলমান হিচাপে মৃত্যুবৰণ কৰিছে, তেখেতক তাবিঈ বোলে।
মাৰফু হাদীছঃ যি হাদীছৰ ছনদ (বর্ণনা পৰম্পৰা) ৰাছূলুল্লাহ (ছাঃ) ৰ পৰা আৰম্ভ হয়, তাক মাৰফু হাদীছ বোলে। অর্থাৎ, ৰাছূলুল্লাহ (ছাঃ) ৰ কর্ম, কথা বা অনুমোদন হিচাপে বর্ণিত হাদীছক মাৰফু হাদীছ বোলে।
মাওকুফ হাদীছঃ ছাহাবীসকলৰ কর্ম, কথা বা অনুমোদন হিচাপে বর্ণিত হাদীছক মাওকুফ হাদীছ বোলে।
মাকতু হাদীছঃ তাবেয়ীসকলৰ কথা, কর্ম বা অনুমোদন হিচাপে বর্ণিত হাদীছক মাকতু হাদীছ বোলে।
মুত্তাছিল হাদীছঃ যি হাদীছৰ ছনদৰ ধাৰাবাহিকতা প্রথমৰ পৰা শেষ পর্য্যন্ত পূর্ণৰূপে ৰক্ষিত আছে, কোনো স্তৰতেই কোনো ৰাবীৰ নাম বাদ পৰা নাই, তাক মুত্তাছিল হাদীছ বোলে।
মুৰছাল হাদীছঃ যি হাদীছৰ ছাহাবীৰ নাম বাদ পৰিছে আৰু তাবিঈয়ে পোনেপোনে ৰাছূলুল্লাহ (ছাঃ) ৰ উল্লেখ কৰি হাদীছ বর্ণনা কৰিছে, তাক মুৰছাল হাদীছ বোলে।
ছহীহ হাদীছঃ মুহাদ্দিছসকলৰ পৰিভাষাত যি হাদীছৰ মাজত ৫ টা চর্ত পূৰণ হৈছে তাক ছহীহ হাদীছ বা বিশুদ্ধ হাদীছ বোলে। চর্ত ৫ টা হল-
১) হাদীছৰ সকলো বর্ণনাকাৰী বা ৰাবী পৰিপূর্ণভাৱে সৎ আৰু বিশ্বস্ত বুলি প্রমানিত। ইয়াক ‘আদালত’ বোলে।
২) সকলো ৰাবীৰ ‘নির্ভুল বর্ণনা ক্ষমতা’ পূর্ণৰূপে বিদ্যমান বুলি প্রমানিত। ইয়াক ‘যাবতা’ বোলে।
৩) ছনদৰ প্রত্যক ৰাবীয়ে তেওঁৰ ঊর্ধ্বতন ৰাবীৰ পৰা স্বকর্ণে হাদীছটো শুনিছে বুলি প্রমানিত। ইয়াক ‘ইত্তিছাল’ বোলে।
৪) হাদীছটো অন্যান্য প্রমানিত হাদীছৰ বর্ণনাৰ বিপৰীত নহয় বুলি প্রমানিত। ইয়াক ‘শ্বুযুয মুক্তি’ বোলে।
৫) হাদীছটোৰ ভিতৰত সূক্ষ্ম কোনো ছনদগত বা অর্থগত ত্রুটি নাই বুলি প্রমানিত। ইয়াক ‘ইল্লাত মুক্তি’ বোলে।
হাছান হাদীছঃ মুহাদ্দিছসকলৰ পৰিভাষাত যিবোৰ হাদীছত ছহীহ হাদীছৰ ৫ টা চর্ত বিদ্যমান, কিন্তু দ্বিতীয় চর্ত অর্থাৎ, ‘যাবতা’ বা হাদীছ বর্ণনাকাৰীৰ ‘নির্ভুল বর্ণনা ক্ষমতা’ অলপমান দুর্বল বুলি বুজিব পৰা যায়, সেই হাদীছক হাছান হাদীছ বা গ্রহণযোগ্য হাদীছ বোলা হয়। অর্থাৎ, যদি ছনদত উল্লেখিত কোনো এজন ৰাবীৰ বর্ণিত হাদীছৰ ভিতৰত কিছু অনিচ্ছাকৃত ভুল ত্রুটি লক্ষ্য কৰা যায়, তেনেহলে এনে ধৰণৰ ৰাবীৰ বর্ণিত হাদীছ ‘হাছান হাদীছ’ বুলি গন্য।
ফিকাহবিদসকলে সাধাৰণতে ছহীহ আৰু হাছান হাদীছৰ ভিত্তিত শৰীয়তৰ বিধান নির্ধাৰণ কৰে।
যঈফ বা দুর্বল হাদীছঃ যি হাদীছৰ ভিতৰত হাছান হাদীছৰ চর্তসমূহ অবিদ্যমান দেখা যায়, মুহাদ্দিছসকলৰ পৰিভাষাত তাকে যঈফ হাদীছ বোলে। অর্থাৎ,
১- ৰাবীৰ বিশ্বস্ততাৰ অভাৱ, বা
২- তেওঁৰ বিশুদ্ধ হাদীছ বর্ণনা বা স্মৃতিৰ অভাৱ, বা
৩- ছনদৰ ভিতৰত কোনো এজন ৰাবী তেওঁৰ ঊর্ধ্বতন ৰাবীৰ পৰা পোনেপোনে আৰু স্বকর্ণে শুনা নাই বুলি প্রমানিত হোৱা বা দৃঢ় সন্দেহ হোৱা, বা
৪- অন্যান্য প্রমানিত হাদীছৰ লগত সাংঘর্ষিক হোৱা, অথবা
৫- সূক্ষ্ম কোনো ছনদগত বা অর্থগত ত্রুটি থাকা;
ইত্যাদি যি কোনো এটি বিষয় কোনো হাদীছৰ ভিতৰত থাকিলে হাদিছটো যঈফ বুলি গণ্য। কোনো হাদীছক ‘যঈফ’ বুলি গণ্য কৰাৰ অর্থ হল, হাদীছটো ৰাছূলুল্লাহ (ছাঃ) ৰ কথা নহয় বুলিয়েই প্রতীয়মান হয়।
মাউযু হাদীছ বা বনাৱট হাদীছঃ যি হাদীছৰ ৰাবী জীৱনত কেতিয়াও ইচ্ছাকৃত ভাৱে ৰাছূলুল্লাহ (ছাঃ) ৰ নামত বনাৱট (নিজে কথা সজাই বা বনাই কোৱা) কথা সমাজত প্রচাৰ কৰিছে অথবা, ইচ্ছাকৃত ভাৱে হাদীছৰ সুত্র (ছনদ) বা মূল বাক্যৰ ভিতৰত কমবেছি কৰিছে বুলি প্রমানিত হৈছে, তেওঁৰ বর্ণিত হাদীছক বনাৱট বা মাউযু হাদীছ বোলে। এনেকুৱা ব্যক্তিৰ বর্ণিত হাদীছ গ্রহণযোগ্য নহয়।
গাৰীব হাদীছঃ যি ছহীহ হাদীছ কোনো যুগত মাত্র এজন ৰাবীয়ে বর্ণনা কৰিছে তাক গাৰীব হাদীছ বোলা হয়।
মাৰফু, মাওকুফ আৰু মাকতু হাদীছ সম্পর্কে আৰও বিস্তাৰিত জানতে এই প্রবন্ধটি পড়ুন- হাদীছৰ কয়েকটি পৰিভাষা
হাদীছ শাস্ত্রবিদসকলে হাদীছৰ শ্রেনীবিভাগ কৰিবলৈতে গৈ কিছুমান বিষয় আৰু পদ্ধতিক বিবেচনালৈ আনি থাকে। এনে এটি বিষয় হল হাদীছটো কাৰ দ্বাৰা বর্ণনা কৰা হৈছে বা হাদীছৰ মূল বক্তা কোন।
বিশেষজ্ঞসকলৰ ভাষাতঃ
হাদীছৰ বর্ণনাকাৰী কোন বা হাদীছত কাৰ সম্পর্কে কথা কোৱা হৈছে- ইয়াৰ উপৰত ভিত্তি কৰি হাদীছ কেবাটাও শ্রেণীত বিভক্ত। এই শ্রেণীৰ হাদীছসমূহ হল চাৰি ধৰণৰঃ
[১] হাদীছে কুদ্ছীঃ এনে ধৰণৰ হাদীছৰ মূলকথা পোনেপোনে আল্লাহ্ ছূবহানাহু ওয়া তা’য়ালাৰ ওচৰৰ পৰা প্রাপ্ত আৰু তেওঁৰ লগতই সংশ্লিষ্ট। যেনে আল্লাহ্ ৰাব্বুল ‘আলামীন তেওঁৰ ৰাছূল (ছাঃ) ক ইলহাম বা স্বপ্নযোগত অথবা জিব্রাঈল (আঃ) ৰ মাধ্যমত সেয়া জনাই দিছে আৰু নাবী কাৰীম (ছাঃ) নিজৰ ভাষাত সেয়া বর্ণনা কৰিছে। হাদীছে কুদ্ছীৰ বর্ণনা আৰম্ভ হয় ঠিক এনেকৈ “ৰাছূলুল্লাহ (ছাঃ) য়ে কৈছে, আল্লাহ্ ৰাব্বুল ‘আলামীনে কৈছে,......।”
[২] মৰফূ’ হাদীছঃ যি হাদীছৰ ছনদ (বর্ণনা পৰম্পৰা) ৰাসূলুল্লাহ্ (ছাঃ) পর্য্যন্ত গৈ পাইছে অর্থাৎ, যি হাদীছৰ ছনদ-সূত্রত পোনেপোনে নাবী কাৰীম (ছাঃ) ৰ কথা বা কৰ্ম বা অনুমোদন বর্ণিত হৈছে সেই হাদীছক মৰফূ’ হাদীছ বোলে।
[৩] মাওকূফ হাদীছঃ যি হাদীছৰ বর্ণনা-সূত্র ঊর্ধ্ব দিশত ছাহাবী পর্য্যন্ত গৈ পাইছে অর্থাৎ, যি ছনদ-সূত্রত কোনো ছাহাবীৰ কথা বা কৰ্ম বা অনুমোদন বর্ণিত হৈছে তাক মাওকূফ হাদীছ বোলে। এই ধৰণৰ হাদীছত কোনো ছাহাবীৰ কথা বা কৰ্ম বা অনুমোদন বর্ণিত হয় আৰু সেয়া পোনেপোনে নাবী কাৰীম (ছাঃ) ৰ পৰা বর্ণিত নহয়।
এই ধৰণৰ হাদীছৰ উদাহৰণ হল ‘আলী ইবনু আবি তলিব (ৰাদ্বিআল্লাহু ‘আনহু) ৰ এই কথাসমূহঃ
“ভালপোৱাৰ মানুহক ভালপাবলৈ গৈ চৰমপন্থা অৱলম্বন নকৰিব; কাৰণ হব পাৰে এদিন হয়তো আপুনিয়েই তাক ঘৃণা কৰিব পাৰে। আকৌ কাৰোবাক ঘৃণা কৰাৰ ক্ষেত্রতো চৰমপন্থা অৱলম্বন নকৰিব; কাৰণ হব পাৰে আপুনিয়েই এদিন তাক ভালপাব পাৰে।” [ছহীহ্ আল-বুখাৰী; অধ্যায়ঃ আদাবুল মুফ্ৰাদ, হাদীছ নং-৪৪৭]
আল-খাতীব আল-বাগ্দাদীয়ে কৈছেঃ
“এটা মাৰফূ’ হাদীছৰ বর্ণনা এজন ছাহাবী পর্য্যন্তই সীমাবদ্ধ; তেওঁৰ বাহিৰত নহয়।”
আল হাকিমৰ মত অনুযায়ী কোনো হাদীছ মাওকূফ বুলি বিবেচিত হব হলে হাদীছটোক আৰু এটি চর্ত পূৰণ কৰিব লাগিব আৰু সেয়া হল হাদীছটোৰ ইছনাদ (হাদীছৰ মূল কথাখিনি যি সূত্র পৰম্পৰাত গ্রন্থ সংকলনকাৰী পর্য্যন্ত আহি পাইছে; ইয়াত হাদীছ বর্ণনাকাৰীসকলৰ নাম এজনৰ পিছত এজনকৈ সজ্জিত থাকে) সম্পূর্ণ হব লাগিব আৰু কোনো ক্ষেত্রতে সেয়া বিঘ্নিত হব নোৱাৰিব।
মাওকূফ পৰিভাষাটো সাহাবাসকলৰ বাদে অন্যান্যসকলৰ দ্বাৰা বর্ণিত হাদীছৰ ক্ষেত্রতো ব্যবহৃত হব পাৰে। কিন্তু সেইক্ষেত্রত উল্লেখ কৰিব লাগিব যে, অমুক হাদীছটো মাওকূফ যাৰ বর্ণনা আল-জুহ্ৰী বা আল-‘আতা পর্য্যন্ত সীমাবদ্ধ যাৰ দু’জনেই তাবিঈ আছিল বা তাবিঈসকলৰ অনুসৰণ কৰিছিল।
[৪] মাকতূ’ হাদীছঃ যি হাদীছৰ বর্ণনা-সূত্র ঊর্ধ্ব দিশত তাবিঈ পর্য্যন্ত গৈ পাইছে অর্থাৎ, যি ছনদ-সূত্রত কোনো তাবিঈৰ কথা বা কৰ্ম বা অনুমোদন বর্ণিত হৈছে তাক মাকতূ’ হাদীছ বোলে। মাকতূ’ হাদীছ “আছাৰ” (বর্ণনা) বুলিও পৰিচিত।
উদাহৰণস্বৰীপে, মাস্ৰূক ইবনুল আজ্দা (ৰাহিমাহুল্লাহ্) ৰ কথাসমূহ মাকতূ’ হাদীছৰ অন্তর্ভুক্ত। তেওঁ কৈছেঃ
“আল্লাহ্ক ভয় কৰাৰ নিচিনাই জ্ঞানেই হল যথেষ্ট জ্ঞান আৰু নিজৰ কর্ম সম্পর্কে উচ্চ ধাৰণা পোষণ কৰাই হল যথেষ্ট মূর্খতা বা অজ্ঞতা।”
ইবনুল ছালাহ্ (ৰাহিমাহুল্লাহ্) ই কৈছেঃ
“ইমাম আল শ্বাফি’ঈ, আবুল কাছিম আল-তাবাৰানী আৰু অন্যান্যসকলৰ ভাষ্য অনুযায়ী “মাকতূ’” পৰিভাষাটোক মোৰ ওচৰত “মুনকাত” (যি হাদীছৰ বর্ণনাকাৰীসকলৰ নাম ধাৰাবাহিকভাবে সুসজ্জিত নহয় অর্থাৎ, বিঘ্নিত) পৰিভাষাটোৰ বিপৰীত বুলি ধাৰণা হৈছে।” [মুকাদ্দিমাত ইবনুল ছালাহ্ ফী ‘উলুম আল-হাদীছ; পৃষ্ঠা নং-২৮]
অধিক সংখ্যক মাওকূফ্ আৰু মাকতূ’ হাদীছ সম্বলিত গ্রন্থসমূহৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য কেইটামানৰ নাম হলঃ
১. ইবনু আবি শ্বাইবানৰ আল-মুছান্নাফ্।
২. আবদ্ আল-ৰাজ্জাক আল-ছান’আনিৰ আল-মুছান্নাফ্।
৩. ইমাম আল-তাবাৰীৰ জামী’ আল-বাইয়ান ফী তা’বীল আই আল-কুৰ’আন।
ইয়াৰ বাহিৰেও ইবনুল মুনদ্বীৰৰ গ্রন্থসহ আৰু অন্যান্য গ্রন্থসমূহ।
হাদীছৰ বিভিন্ন শ্রেণী বিভাজন সম্পর্কে জানিব খুজিলে নিম্নোক্ত গ্রন্থসমূহৰ উল্লেখিত অংশসমূহ পঢ়িব পাৰেঃ
১. হাফিজ ইবনু হাজাৰৰ নাখতাব আল-ফিকৰ্ (পৃষ্ঠা নং-২১);
২. আল শ্বাখাওয়ীৰ ফাতাহ্ আল-মুগীছ (প্রথম খণ্ড, পৃষ্ঠা নং-১০৮-১১২);
৩. ড. আবদুল্লাহ্ আল জুদাঈৰ-তাহ্ৰীৰ ‘উলুম আল-হাদীছ (প্রথম খণ্ড, পৃষ্ঠা নং-২৫) আৰু
৪. ড. মাহ্মুদ আল-তাহহানৰ তাইছীৰ মুছতালাহ্ আল-হাদীছ (পৃষ্ঠা নং-৬৭)।
আল্লাহ্ ৰাব্বুল ‘আলামীন সকলো বিষয়ে সর্বজ্ঞ।
By Dr. Arfan Ali
আমি প্রায়েই শুনি থকা এনে আৰু কিছুমান শব্দৰ সহজ সংজ্ঞা তলত দিয়া হল-
মুহাদ্দিছঃ যি ব্যক্তিয়ে হাদীছ চর্চা কৰে আৰু বহু সংখ্যক হাদীছৰ ‘ছনদ’ আৰু ‘মতন’ সম্পর্কে বিশেষ জ্ঞান ৰাখে, তাঁকে মুহাদ্দিছ বোলে।
ছনদঃ হাদীছৰ মূল কথাখিনি যি সুত্র পৰম্পৰাৰ যোগেদি হাদীছৰ গ্রন্থ সংকলনকাৰী পর্য্যন্ত আহি পাইছে তাকে ‘ছনদ’ বোলা হয়। ইয়াত হাদীছ বর্ণনাকাৰীসকলৰ নাম এজনৰ পিছত এজনকৈ সজ্জিত থাকে।
মতনঃ হাদীছৰ মূল কথা বা বক্তব্য আৰু তাৰ শব্দ সমষ্টিক ‘মতন’ বোলে।
ৰিওয়ায়াতঃ হাদীছ বর্ণনা কৰাকে ৰিওয়ায়াত বোলে। কেতিয়াবা কেতিয়াবা মূল হাদীছকো ৰিওয়ায়াত বোলা হয়। যেনেকৈ কোৱা হয়, এই কথাৰ সমর্থনত এটি ৰিওয়ায়াত (হাদীছ) আছে। হাদীছ বর্ণনাকাৰীক ৰাবী বোলা হয়।
ছাহাবীঃ যিজন ব্যাক্তি ঈমানৰ সৈতে ৰাছূলুল্লাহ (ছাঃ) ৰ সাহচর্য্য লাভ কৰিছে বা তেখেতক দেখিছে আৰু তেখেতৰ হাদীছ বর্ণনা কৰিছে, অথবা জীৱনত এবাৰ তেখেতক দেখিছে আৰু ঈমানৰ সৈতে মৃত্যুবৰণ কৰিছে তেখেতক ৰাছূলুল্লাহ (ছাঃ) ৰ ছাহাবী বোলা হয়।
তাবিঈঃ ছাহাবীসকলৰ ঠিক পিছৰ প্রজন্মৰ কোনো ব্যক্তি যিয়ে ৰাছূলুল্লাহ (ছাঃ) ৰ কোনো ছাহাবীৰ ওচৰত হাদীছ শিক্ষা কৰিছে অথবা অন্ততঃপক্ষে ছাহাবীক দেখিছে আৰু মুছলমান হিচাপে মৃত্যুবৰণ কৰিছে, তেখেতক তাবিঈ বোলে।
মাৰফু হাদীছঃ যি হাদীছৰ ছনদ (বর্ণনা পৰম্পৰা) ৰাছূলুল্লাহ (ছাঃ) ৰ পৰা আৰম্ভ হয়, তাক মাৰফু হাদীছ বোলে। অর্থাৎ, ৰাছূলুল্লাহ (ছাঃ) ৰ কর্ম, কথা বা অনুমোদন হিচাপে বর্ণিত হাদীছক মাৰফু হাদীছ বোলে।
মাওকুফ হাদীছঃ ছাহাবীসকলৰ কর্ম, কথা বা অনুমোদন হিচাপে বর্ণিত হাদীছক মাওকুফ হাদীছ বোলে।
মাকতু হাদীছঃ তাবেয়ীসকলৰ কথা, কর্ম বা অনুমোদন হিচাপে বর্ণিত হাদীছক মাকতু হাদীছ বোলে।
মুত্তাছিল হাদীছঃ যি হাদীছৰ ছনদৰ ধাৰাবাহিকতা প্রথমৰ পৰা শেষ পর্য্যন্ত পূর্ণৰূপে ৰক্ষিত আছে, কোনো স্তৰতেই কোনো ৰাবীৰ নাম বাদ পৰা নাই, তাক মুত্তাছিল হাদীছ বোলে।
মুৰছাল হাদীছঃ যি হাদীছৰ ছাহাবীৰ নাম বাদ পৰিছে আৰু তাবিঈয়ে পোনেপোনে ৰাছূলুল্লাহ (ছাঃ) ৰ উল্লেখ কৰি হাদীছ বর্ণনা কৰিছে, তাক মুৰছাল হাদীছ বোলে।
ছহীহ হাদীছঃ মুহাদ্দিছসকলৰ পৰিভাষাত যি হাদীছৰ মাজত ৫ টা চর্ত পূৰণ হৈছে তাক ছহীহ হাদীছ বা বিশুদ্ধ হাদীছ বোলে। চর্ত ৫ টা হল-
১) হাদীছৰ সকলো বর্ণনাকাৰী বা ৰাবী পৰিপূর্ণভাৱে সৎ আৰু বিশ্বস্ত বুলি প্রমানিত। ইয়াক ‘আদালত’ বোলে।
২) সকলো ৰাবীৰ ‘নির্ভুল বর্ণনা ক্ষমতা’ পূর্ণৰূপে বিদ্যমান বুলি প্রমানিত। ইয়াক ‘যাবতা’ বোলে।
৩) ছনদৰ প্রত্যক ৰাবীয়ে তেওঁৰ ঊর্ধ্বতন ৰাবীৰ পৰা স্বকর্ণে হাদীছটো শুনিছে বুলি প্রমানিত। ইয়াক ‘ইত্তিছাল’ বোলে।
৪) হাদীছটো অন্যান্য প্রমানিত হাদীছৰ বর্ণনাৰ বিপৰীত নহয় বুলি প্রমানিত। ইয়াক ‘শ্বুযুয মুক্তি’ বোলে।
৫) হাদীছটোৰ ভিতৰত সূক্ষ্ম কোনো ছনদগত বা অর্থগত ত্রুটি নাই বুলি প্রমানিত। ইয়াক ‘ইল্লাত মুক্তি’ বোলে।
হাছান হাদীছঃ মুহাদ্দিছসকলৰ পৰিভাষাত যিবোৰ হাদীছত ছহীহ হাদীছৰ ৫ টা চর্ত বিদ্যমান, কিন্তু দ্বিতীয় চর্ত অর্থাৎ, ‘যাবতা’ বা হাদীছ বর্ণনাকাৰীৰ ‘নির্ভুল বর্ণনা ক্ষমতা’ অলপমান দুর্বল বুলি বুজিব পৰা যায়, সেই হাদীছক হাছান হাদীছ বা গ্রহণযোগ্য হাদীছ বোলা হয়। অর্থাৎ, যদি ছনদত উল্লেখিত কোনো এজন ৰাবীৰ বর্ণিত হাদীছৰ ভিতৰত কিছু অনিচ্ছাকৃত ভুল ত্রুটি লক্ষ্য কৰা যায়, তেনেহলে এনে ধৰণৰ ৰাবীৰ বর্ণিত হাদীছ ‘হাছান হাদীছ’ বুলি গন্য।
ফিকাহবিদসকলে সাধাৰণতে ছহীহ আৰু হাছান হাদীছৰ ভিত্তিত শৰীয়তৰ বিধান নির্ধাৰণ কৰে।
যঈফ বা দুর্বল হাদীছঃ যি হাদীছৰ ভিতৰত হাছান হাদীছৰ চর্তসমূহ অবিদ্যমান দেখা যায়, মুহাদ্দিছসকলৰ পৰিভাষাত তাকে যঈফ হাদীছ বোলে। অর্থাৎ,
১- ৰাবীৰ বিশ্বস্ততাৰ অভাৱ, বা
২- তেওঁৰ বিশুদ্ধ হাদীছ বর্ণনা বা স্মৃতিৰ অভাৱ, বা
৩- ছনদৰ ভিতৰত কোনো এজন ৰাবী তেওঁৰ ঊর্ধ্বতন ৰাবীৰ পৰা পোনেপোনে আৰু স্বকর্ণে শুনা নাই বুলি প্রমানিত হোৱা বা দৃঢ় সন্দেহ হোৱা, বা
৪- অন্যান্য প্রমানিত হাদীছৰ লগত সাংঘর্ষিক হোৱা, অথবা
৫- সূক্ষ্ম কোনো ছনদগত বা অর্থগত ত্রুটি থাকা;
ইত্যাদি যি কোনো এটি বিষয় কোনো হাদীছৰ ভিতৰত থাকিলে হাদিছটো যঈফ বুলি গণ্য। কোনো হাদীছক ‘যঈফ’ বুলি গণ্য কৰাৰ অর্থ হল, হাদীছটো ৰাছূলুল্লাহ (ছাঃ) ৰ কথা নহয় বুলিয়েই প্রতীয়মান হয়।
মাউযু হাদীছ বা বনাৱট হাদীছঃ যি হাদীছৰ ৰাবী জীৱনত কেতিয়াও ইচ্ছাকৃত ভাৱে ৰাছূলুল্লাহ (ছাঃ) ৰ নামত বনাৱট (নিজে কথা সজাই বা বনাই কোৱা) কথা সমাজত প্রচাৰ কৰিছে অথবা, ইচ্ছাকৃত ভাৱে হাদীছৰ সুত্র (ছনদ) বা মূল বাক্যৰ ভিতৰত কমবেছি কৰিছে বুলি প্রমানিত হৈছে, তেওঁৰ বর্ণিত হাদীছক বনাৱট বা মাউযু হাদীছ বোলে। এনেকুৱা ব্যক্তিৰ বর্ণিত হাদীছ গ্রহণযোগ্য নহয়।
গাৰীব হাদীছঃ যি ছহীহ হাদীছ কোনো যুগত মাত্র এজন ৰাবীয়ে বর্ণনা কৰিছে তাক গাৰীব হাদীছ বোলা হয়।
মাৰফু, মাওকুফ আৰু মাকতু হাদীছ সম্পর্কে আৰও বিস্তাৰিত জানতে এই প্রবন্ধটি পড়ুন- হাদীছৰ কয়েকটি পৰিভাষা
হাদীছ শাস্ত্রবিদসকলে হাদীছৰ শ্রেনীবিভাগ কৰিবলৈতে গৈ কিছুমান বিষয় আৰু পদ্ধতিক বিবেচনালৈ আনি থাকে। এনে এটি বিষয় হল হাদীছটো কাৰ দ্বাৰা বর্ণনা কৰা হৈছে বা হাদীছৰ মূল বক্তা কোন।
বিশেষজ্ঞসকলৰ ভাষাতঃ
হাদীছৰ বর্ণনাকাৰী কোন বা হাদীছত কাৰ সম্পর্কে কথা কোৱা হৈছে- ইয়াৰ উপৰত ভিত্তি কৰি হাদীছ কেবাটাও শ্রেণীত বিভক্ত। এই শ্রেণীৰ হাদীছসমূহ হল চাৰি ধৰণৰঃ
[১] হাদীছে কুদ্ছীঃ এনে ধৰণৰ হাদীছৰ মূলকথা পোনেপোনে আল্লাহ্ ছূবহানাহু ওয়া তা’য়ালাৰ ওচৰৰ পৰা প্রাপ্ত আৰু তেওঁৰ লগতই সংশ্লিষ্ট। যেনে আল্লাহ্ ৰাব্বুল ‘আলামীন তেওঁৰ ৰাছূল (ছাঃ) ক ইলহাম বা স্বপ্নযোগত অথবা জিব্রাঈল (আঃ) ৰ মাধ্যমত সেয়া জনাই দিছে আৰু নাবী কাৰীম (ছাঃ) নিজৰ ভাষাত সেয়া বর্ণনা কৰিছে। হাদীছে কুদ্ছীৰ বর্ণনা আৰম্ভ হয় ঠিক এনেকৈ “ৰাছূলুল্লাহ (ছাঃ) য়ে কৈছে, আল্লাহ্ ৰাব্বুল ‘আলামীনে কৈছে,......।”
[২] মৰফূ’ হাদীছঃ যি হাদীছৰ ছনদ (বর্ণনা পৰম্পৰা) ৰাসূলুল্লাহ্ (ছাঃ) পর্য্যন্ত গৈ পাইছে অর্থাৎ, যি হাদীছৰ ছনদ-সূত্রত পোনেপোনে নাবী কাৰীম (ছাঃ) ৰ কথা বা কৰ্ম বা অনুমোদন বর্ণিত হৈছে সেই হাদীছক মৰফূ’ হাদীছ বোলে।
[৩] মাওকূফ হাদীছঃ যি হাদীছৰ বর্ণনা-সূত্র ঊর্ধ্ব দিশত ছাহাবী পর্য্যন্ত গৈ পাইছে অর্থাৎ, যি ছনদ-সূত্রত কোনো ছাহাবীৰ কথা বা কৰ্ম বা অনুমোদন বর্ণিত হৈছে তাক মাওকূফ হাদীছ বোলে। এই ধৰণৰ হাদীছত কোনো ছাহাবীৰ কথা বা কৰ্ম বা অনুমোদন বর্ণিত হয় আৰু সেয়া পোনেপোনে নাবী কাৰীম (ছাঃ) ৰ পৰা বর্ণিত নহয়।
এই ধৰণৰ হাদীছৰ উদাহৰণ হল ‘আলী ইবনু আবি তলিব (ৰাদ্বিআল্লাহু ‘আনহু) ৰ এই কথাসমূহঃ
“ভালপোৱাৰ মানুহক ভালপাবলৈ গৈ চৰমপন্থা অৱলম্বন নকৰিব; কাৰণ হব পাৰে এদিন হয়তো আপুনিয়েই তাক ঘৃণা কৰিব পাৰে। আকৌ কাৰোবাক ঘৃণা কৰাৰ ক্ষেত্রতো চৰমপন্থা অৱলম্বন নকৰিব; কাৰণ হব পাৰে আপুনিয়েই এদিন তাক ভালপাব পাৰে।” [ছহীহ্ আল-বুখাৰী; অধ্যায়ঃ আদাবুল মুফ্ৰাদ, হাদীছ নং-৪৪৭]
আল-খাতীব আল-বাগ্দাদীয়ে কৈছেঃ
“এটা মাৰফূ’ হাদীছৰ বর্ণনা এজন ছাহাবী পর্য্যন্তই সীমাবদ্ধ; তেওঁৰ বাহিৰত নহয়।”
আল হাকিমৰ মত অনুযায়ী কোনো হাদীছ মাওকূফ বুলি বিবেচিত হব হলে হাদীছটোক আৰু এটি চর্ত পূৰণ কৰিব লাগিব আৰু সেয়া হল হাদীছটোৰ ইছনাদ (হাদীছৰ মূল কথাখিনি যি সূত্র পৰম্পৰাত গ্রন্থ সংকলনকাৰী পর্য্যন্ত আহি পাইছে; ইয়াত হাদীছ বর্ণনাকাৰীসকলৰ নাম এজনৰ পিছত এজনকৈ সজ্জিত থাকে) সম্পূর্ণ হব লাগিব আৰু কোনো ক্ষেত্রতে সেয়া বিঘ্নিত হব নোৱাৰিব।
মাওকূফ পৰিভাষাটো সাহাবাসকলৰ বাদে অন্যান্যসকলৰ দ্বাৰা বর্ণিত হাদীছৰ ক্ষেত্রতো ব্যবহৃত হব পাৰে। কিন্তু সেইক্ষেত্রত উল্লেখ কৰিব লাগিব যে, অমুক হাদীছটো মাওকূফ যাৰ বর্ণনা আল-জুহ্ৰী বা আল-‘আতা পর্য্যন্ত সীমাবদ্ধ যাৰ দু’জনেই তাবিঈ আছিল বা তাবিঈসকলৰ অনুসৰণ কৰিছিল।
[৪] মাকতূ’ হাদীছঃ যি হাদীছৰ বর্ণনা-সূত্র ঊর্ধ্ব দিশত তাবিঈ পর্য্যন্ত গৈ পাইছে অর্থাৎ, যি ছনদ-সূত্রত কোনো তাবিঈৰ কথা বা কৰ্ম বা অনুমোদন বর্ণিত হৈছে তাক মাকতূ’ হাদীছ বোলে। মাকতূ’ হাদীছ “আছাৰ” (বর্ণনা) বুলিও পৰিচিত।
উদাহৰণস্বৰীপে, মাস্ৰূক ইবনুল আজ্দা (ৰাহিমাহুল্লাহ্) ৰ কথাসমূহ মাকতূ’ হাদীছৰ অন্তর্ভুক্ত। তেওঁ কৈছেঃ
“আল্লাহ্ক ভয় কৰাৰ নিচিনাই জ্ঞানেই হল যথেষ্ট জ্ঞান আৰু নিজৰ কর্ম সম্পর্কে উচ্চ ধাৰণা পোষণ কৰাই হল যথেষ্ট মূর্খতা বা অজ্ঞতা।”
ইবনুল ছালাহ্ (ৰাহিমাহুল্লাহ্) ই কৈছেঃ
“ইমাম আল শ্বাফি’ঈ, আবুল কাছিম আল-তাবাৰানী আৰু অন্যান্যসকলৰ ভাষ্য অনুযায়ী “মাকতূ’” পৰিভাষাটোক মোৰ ওচৰত “মুনকাত” (যি হাদীছৰ বর্ণনাকাৰীসকলৰ নাম ধাৰাবাহিকভাবে সুসজ্জিত নহয় অর্থাৎ, বিঘ্নিত) পৰিভাষাটোৰ বিপৰীত বুলি ধাৰণা হৈছে।” [মুকাদ্দিমাত ইবনুল ছালাহ্ ফী ‘উলুম আল-হাদীছ; পৃষ্ঠা নং-২৮]
অধিক সংখ্যক মাওকূফ্ আৰু মাকতূ’ হাদীছ সম্বলিত গ্রন্থসমূহৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য কেইটামানৰ নাম হলঃ
১. ইবনু আবি শ্বাইবানৰ আল-মুছান্নাফ্।
২. আবদ্ আল-ৰাজ্জাক আল-ছান’আনিৰ আল-মুছান্নাফ্।
৩. ইমাম আল-তাবাৰীৰ জামী’ আল-বাইয়ান ফী তা’বীল আই আল-কুৰ’আন।
ইয়াৰ বাহিৰেও ইবনুল মুনদ্বীৰৰ গ্রন্থসহ আৰু অন্যান্য গ্রন্থসমূহ।
হাদীছৰ বিভিন্ন শ্রেণী বিভাজন সম্পর্কে জানিব খুজিলে নিম্নোক্ত গ্রন্থসমূহৰ উল্লেখিত অংশসমূহ পঢ়িব পাৰেঃ
১. হাফিজ ইবনু হাজাৰৰ নাখতাব আল-ফিকৰ্ (পৃষ্ঠা নং-২১);
২. আল শ্বাখাওয়ীৰ ফাতাহ্ আল-মুগীছ (প্রথম খণ্ড, পৃষ্ঠা নং-১০৮-১১২);
৩. ড. আবদুল্লাহ্ আল জুদাঈৰ-তাহ্ৰীৰ ‘উলুম আল-হাদীছ (প্রথম খণ্ড, পৃষ্ঠা নং-২৫) আৰু
৪. ড. মাহ্মুদ আল-তাহহানৰ তাইছীৰ মুছতালাহ্ আল-হাদীছ (পৃষ্ঠা নং-৬৭)।
আল্লাহ্ ৰাব্বুল ‘আলামীন সকলো বিষয়ে সর্বজ্ঞ।
By Dr. Arfan Ali
